Trí tuệ nhân tạo không còn là lời hứa hẹn của tương lai mà đã trở thành hiện thực thường nhật trong kinh doanh và chính phủ. Nhưng sự tiến bộ công nghệ này đã mang đến một câu hỏi không thể trì hoãn thêm nữa: làm thế nào để quản lý một công nghệ có khả năng học hỏi, đưa ra quyết định và hành động với tính tự chủ ngày càng cao? Câu trả lời đang dần hình thành trên hai mặt trận song song: khung pháp lý của châu Âu, vốn đã có hiệu lực, và cuộc đấu tranh địa chính trị giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc để định hình luật chơi trên phạm vi toàn cầu.
Trong khi Quy định về Trí tuệ Nhân tạo của châu Âu yêu cầu các tổ chức phải chứng minh sự tuân thủ các tiêu chí về tính minh bạch, bảo mật và giám sát của con người, thì hai sáng kiến quốc tế đã nổi lên theo những con đường rất khác nhau. Một mặt, Trung Quốc đã đi tiên phong trong việc thành lập Tổ chức Hợp tác Thế giới về Trí tuệ Nhân tạo (WAICO), có trụ sở tại Thượng Hải và ban đầu được 29 quốc gia ủng hộ. Mặt khác, Hoa Kỳ đã khởi xướng Pax Silica, một liên minh chỉ dành cho các đối tác được coi là "đáng tin cậy", nhằm mục đích kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng AI, từ các khoáng chất quan trọng đến các mô hình nền tảng.
Quy định của châu Âu như một điểm khởi đầu
Việc thực thi Quy định về Trí tuệ Nhân tạo của châu Âu đã tạo ra một sự thay đổi mang tính đột phá đối với hội đồng quản trị. Thử nghiệm với các dự án thí điểm không còn đủ; các công ty phải tích hợp quản trị AI vào hoạt động hàng ngày , phân công trách nhiệm, ghi chép các quyết định và thiết lập các biện pháp kiểm soát tương xứng với rủi ro của mỗi lần sử dụng. Điều này được phản ánh trong cả báo cáo do Phòng thí nghiệm Quản trị AI vì Nhân loại của Liên Hợp Quốc trình bày và các hướng dẫn của tiêu chuẩn ISO/IEC 42001, giúp chuyển đổi các nguyên tắc pháp lý thành các quy trình kinh doanh cụ thể.
Mấu chốt nằm ở việc chuyển từ những tuyên bố về ý định sang các hệ thống quản lý thực tế. Vấn đề không chỉ là tuân thủ, mà còn là khả năng chứng minh sự tuân thủ đó với các cơ quan quản lý, khách hàng và đối tác. Về vấn đề này, kinh nghiệm của các tổ chức Tây Ban Nha như DigitalES, đơn vị tham gia soạn thảo báo cáo của Liên Hợp Quốc, cho thấy ngành công nghệ châu Âu đã và đang đóng góp tầm nhìn của mình về cách áp dụng quản trị trong thực tiễn.
Cuộc chiến toàn cầu: WAICO đối đầu với Pax Silica
Trong khi châu Âu củng cố mô hình quản lý và tranh luận về tương lai của châu Âu kỹ thuật số , bối cảnh quốc tế đã phân mảnh thành hai khối chính. Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAIC), được tổ chức tại Thượng Hải vào tháng 7 năm 2016, là địa điểm được Trung Quốc lựa chọn để ra mắt WAICO, một tổ chức liên chính phủ được giới thiệu như một diễn đàn mở cho tất cả các quốc gia, với trọng tâm đặc biệt vào các nước đang phát triển. Trong bài phát biểu của mình, Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhấn mạnh sự cần thiết của quản trị dựa trên sự cởi mở, mã nguồn mở và lợi ích chung , đồng thời công bố các chương trình đào tạo cho 5.000 người từ các nước đang phát triển trong năm năm tới.
Để đáp lại đề xuất đa phương này, Hoa Kỳ đã thúc đẩy Pax Silica, một sáng kiến tập hợp các quốc gia đồng minh xung quanh các chuỗi cung ứng "đáng tin cậy". Pax Silica chỉ định cho mỗi đối tác một vai trò cụ thể trong chuỗi giá trị AI , từ khai thác lithium và đồng đến sản xuất chất bán dẫn tiên tiến. Thứ trưởng Ngoại giao Jacob Helberg đã gọi việc các quốc gia theo đuổi chủ quyền kỹ thuật số là "lạc hậu", thay vào đó ủng hộ sự hội nhập chức năng dưới sự lãnh đạo của Hoa Kỳ.
Rủi ro chung và nhu cầu giám sát
Mặc dù có những khác biệt, cả cách tiếp cận của châu Âu và các sáng kiến toàn cầu đều đồng ý về một điểm: các hệ thống AI ngày càng tự chủ cần các cơ chế kiểm soát vượt ra ngoài các chứng nhận trước đó . Báo cáo của Liên Hợp Quốc nhấn mạnh rằng việc giám sát phải liên tục và thích ứng với mức độ tự chủ của từng hệ thống, phân biệt giữa các hành động có thể đảo ngược và những hành động có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. An ninh mạng, khả năng sử dụng AI một cách độc hại và khả năng của các mô hình thực hiện nhiệm vụ mà không cần sự can thiệp ngay lập tức của con người là những rủi ro mà cả các cơ quan quản lý và các công ty đều quan tâm.
Trong bối cảnh này, đề xuất thành lập một cơ quan quốc tế để kiểm định độc lập các mô hình tiên tiến nhất, do người đứng đầu Google DeepMind đưa ra, đã nhận được sự hưởng ứng rộng rãi tại nhiều diễn đàn. Ý tưởng đưa các hệ thống tiên tiến vào đánh giá bên ngoài trước khi triển khai đang ngày càng được ủng hộ, mặc dù việc thực hiện phụ thuộc vào ý chí chính trị và khả năng phối hợp giữa các bên liên quan trong khu vực công và tư.
Vai trò của các công ty và lòng tin như một tài sản
Quản trị AI không chỉ là vấn đề của các quốc gia và tổ chức quốc tế. Chính các công ty mới thực sự đưa các nguyên tắc về tính minh bạch, khả năng giải thích và quản lý rủi ro vào thực tiễn . Mỗi lần triển khai, mỗi trường hợp sử dụng mới, đều tạo ra kiến thức cho phép hoàn thiện các mô hình quản trị. Tiêu chuẩn ISO 42001 đã trở thành công cụ quan trọng giúp các tổ chức chứng minh sự tuân thủ các yêu cầu của Quy định Châu Âu và đồng thời xây dựng niềm tin trên thị trường.
Chính lòng tin đang nổi lên như yếu tố khác biệt thực sự. Không nhất thiết những công ty sử dụng AI nhiều nhất sẽ chiến thắng, mà là những công ty chứng minh được họ sử dụng AI một cách có trách nhiệm, minh bạch và an toàn . Trong môi trường mà công nghệ ngày càng dễ tiếp cận, khả năng đáp ứng nhu cầu của khách hàng, nhân viên và cơ quan quản lý sẽ là yếu tố tạo nên sự khác biệt.
Việc quản trị trí tuệ nhân tạo đang tiến triển trên nhiều mặt trận: pháp lý, địa chính trị và kinh doanh. Việc ban hành Quy định của châu Âu đã đặt ra tiêu chuẩn cao, nhưng cuộc tranh luận toàn cầu vẫn còn bỏ ngỏ. Trong khi Trung Quốc và Hoa Kỳ cạnh tranh để thiết lập các thể chế và tiêu chuẩn của tương lai, châu Âu cam kết với mô hình dựa trên rủi ro và sự giám sát của con người. Câu hỏi đặt ra không còn là liệu trí tuệ nhân tạo có được quản lý hay không, mà là ai sẽ quản lý nó và theo những quy tắc nào. Câu trả lời, xét theo các sự kiện mùa hè này, đang được viết bằng nhiều ngôn ngữ cùng một lúc.